Yusuf TOSUN - Perspektif

Mekke İttifakı’nın henüz yeni dolaşımda olduğu bir dönemde nerede gözüme iliştiğini şimdi hatırlayamadığım, İnsan Yayınları tarafından yayımlanan Hassan Aourid’in Mekke’ye Kanmak* kitabı elime geçti. Tabi kitabın Mekke İttifakı ile bir alakası olmamasına rağmen okuma boyunca hep bu güncel konu zihnimde dolaşıp durdu. Hem de isim benzerliğinin ötesinde bir boyutta… Kitabı okurken yalnızca bir başkasının Hac yolculuğuna tanıklık etmedim; kendi Hac yolculuğumla birlikte bugünü de soludum.

Peşinen ifade edelim: Bu yazı, Mekke İttifakı üzerine doğrudan bir siyasi değerlendirme değil. Ancak Hassan Aourid’in Hac yolculuğunu okurken insanın aklına ister istemez bugün Mekke üzerinden yürütülen tartışmalar da geliyor.

2011 yılında eşimle birlikte Hac ifası nasip olmuştu. Daha önce 2009 yılında ailecek Umre ziyaretinde bulunmuştuk. Altı yıl devam eden Hac başvurusunun ardından beklemediğimiz bir anda Hac kurasının çıktığını öğrendiğimizde açıkçası inanmakta zorlanmıştık. Yaptığımız araştırmalar ve son günlerdeki telaşla birlikte, önceki başvurularımızın dikkate alınması sayesinde Hacca gitme imkânı elde ettiğimizi ve başvuru için yalnızca birkaç günümüzün kaldığını öğrenince hem büyük bir heyecan yaşamış hem de ne yapacağımızı şaşırmıştık.

Yaklaşık on gün süren Hac yolculuğumuz, hayatımda önemli bazı dönüşümlere vesile oldu. O zamana kadar pek farkına varmadığım bazı duyguları orada yaşadım. Hac, benim için sadece yerine getirilmesi gereken birtakım ibadetlerden ibaret olmadı; insanın kendisiyle, geçmişiyle ve Rabbiyle yeniden yüzleştiği bir yolculuğa dönüştü adeta.

Belki de bu yüzden Hac’dan döndükten sonra orada yaşadıklarımı, tuttuğum notları, gözlemlerimi ve okumalarımı bir araya getirerek Hac Postası** adıyla bir kitap hazırladım. O gün bugündür Hac’la ilgili ne bulursam okumaya, üzerinde düşünmeye ve o günlerde yaşadığım duyguları yeniden hatırlamaya çalışırım.

Mekke İttifakı gündemiyle birlikte bu duygularla Hac kitabı vesilesiyle tanıştığım Hassan Aourid aslen Fas doğumlu. Diplomatik kariyeri ve akademik birikimiyle tanınan Aourid’in geçmişi ise bugün bulunduğu noktadan hayli farklı. Kitabın satır aralarında, bir dönem İslam’a mesafeli duran, zaman zaman küçümseyen ve kutsal toprakları “ilkel bir kültür kalıntısı” olarak gören bir Aourid’le karşılaşıyoruz. Tâ ki karşısına bir Hac yolculuğu çıkana kadar…

Mekke’ye Kanmak, biraz da böyle bir dönüşüm yolculuğunun hikâyesi…

Fakat bu değişim, yalnızca bir şehirden başka bir şehre yapılan yolculuğun hikâyesi değil. Yazarın ifadesiyle; “bir hâlden başka bir hâle yolculuk…” Belki de kitabı özgün kılan en önemli taraflardan biri de bu: “Allah’a hicretin hikâyesi…”, “Mekânın insan üzerindeki etkisi, duanın tesiri, insanın kendi iç dünyasıyla yüzleşmesi…”

Aourid, Hac yolculuğunu kronolojik bir seyahat günlüğü şeklinde anlatmıyor. Orada yaşadığı hadiseleri, zihninde ve gönlünde açtığı pencereler üzerinden parça parça aktarıyor. Bir sahneden başka bir sahneye geçerken geçmişine dönüyor, yaşadıklarını yeniden değerlendiriyor, kendi hayatını sorguluyor ve bir bakıma geçmişine doğru başka bir yolculuğa çıkıyor.

Kitabın bir yerinde şöyle diyor:

“Safa ile Merve arasında zemzem içiyor ve düşünüyordum. Neden sonra, aniden, evet aniden, yeryüzüne çıkan bir kaynak misali, kalbimin derinliklerinden bir pınar doğdu ve tarifsiz duygulara kapıldım.”

Ardından Hac’da söylediği “Lebbeyk”in, aslında hayatın tamamında Allah’ın çağrısına verilen bir cevap olduğunu fark ediyor.

Bu cümleler ve değerlendirmeler doğrusu bana kendi Hac yolculuğumu hatırlattı.

İtiraf etmek gerekirse ben de Hacca gitmeden önce, Hac ibadetini biraz sıradan bir ritüel gibi görüyordum işin doğrusu. Gidecek, üzerimize düşen vazifeleri yerine getirecek ve dönecektik. Daha önce Hacca gidip gelenlerin anlattığı o manevi atmosferi de biraz abartılı bulduğumu itiraf etmeliyim. İnsanları Hacca teşvik etmek için yaşadıklarını biraz daha coşkulu anlatıyorlardır diye düşünüyordum.

Fakat oraya gidince anladım ki anlatılanlar abartılı değilmiş.

Haccın kendine özgü bir atmosferi, insanı içine çeken bir cazibesi var. Bunu anlatmak başka, yaşamak ise bambaşka bir duygu. Orada insanın kendi içinde başka türlü bir kapı açılıyor. Belki de Hac ibadetinin herkes için ayrı bir hikâyesinin olmasının sebebi de bu. Bütün hacılar görünüşte aynı Kâbe’ye bakıyor, aynı tavafı yapıyor, aynı duaları ediyor ama herkes kendi diliyle, kendi duygusuyla ve kendi hayatının yüküyle Rabbine yöneliyor. Belki Hac’da da insan sayısınca farklı tecrübeler ortaya çıkıyor.

Bu bakımdan Aourid’in Mekke’ye Kanmak kitabında anlattıkları bana kendi Hac duygularımı yeniden yaşattı. Yaklaşık on beş yıl önce yaşadığım atmosfer, kitabın sayfaları arasında yeniden karşıma çıktı. Kitaptan bazı cümleler ise hâlâ kulağımda:

“Elbiselerini çıkarıp ihrama girmen yetmez. Hac davetine icabet için nefsini de hevadan sıyırman gerek.” …

“Sakın bu mekânı değişmeden terk etme!”…

“Hac askeri bir içtima değil, Allah’ın davetine itaattir.”…

Aourid’in yolculuğunda İmam Gazâlî ile kurduğu ilişki de bir hayli dikkat çekici. Yazar, kendi hayatıyla Gazâlî’nin hayatı arasında paralellikler kuruyor: Her ikisi de iyi bir kariyerin, makamın ve siyasetin içinde bulunmuş; fakat bir noktada sahip oldukları konumları sorgulayarak başka bir istikamete yönelmişler. Gazâlî’nin El-Münkız mine’d-Dalâl’de anlattığı o derin kırılma ve arayış, Aourid’in Hac tecrübesinde başka bir biçimde karşılık buluyor. Makam ve itibarın sorgulanmasının, hakikate yönelişle nasıl kesişebileceğini her iki isim de kendi hayatlarında göstermişler adeta.

Aourid’in anlattıkları teorik bir arayışın ürünü değil; makam, iktidar, Doğu-Batı gerilimi ve iman-inkâr gelgitlerinin içinden süzülerek geliyor. Bu yüzden kitap yalnızca kişisel bir hayat hikâyesi olmaktan çıkıp insanın anlam ve hakikat arayışına, geçmişiyle kurduğu ilişkiye daha geniş bir zeminden bakıyor. Okuyucu da anlatılanların içinde kendi arayışından bir parça bulabiliyor böylece.

Tam da böyle bir dönemde okuduğum bu kitap, beni yeniden Mekke’nin kutsi ruhuna, Kâbe’nin etrafında şekillenen o eşsiz manevi atmosfere götürdü. Zihnimiz siyasi hesapların, ittifak arayışlarının ve çatışma senaryolarının gürültüsüyle kuşatılmışken insanın biraz durup kendine, özüne ve inandığı değerlere dönmeye ihtiyacı var. Hac, bana bir kez daha bu dönüşün imkânını ve anlamını hatırlattı.

Mekke üzerinden yeni ittifakların konuşulduğu, İslam dünyasının farklı cephelere ayrıldığı bir dönemde Kâbe’yi hatırlamak her zamankinden daha anlamlı geliyor. Zira Kâbe, Müslümanların birbirlerine karşı konumlandıkları değil, aynı kıbleye yönelerek buluştukları ortak merkezdir. Hac ise dilleri, renkleri, ırkları ve coğrafyaları farklı milyonlarca insanı aynı ilahî çağrı etrafında bir araya getirir. İhramıyla dünyevi ayrıcalıklarından sıyrılan, tavafıyla ortak bir merkezin etrafında birleşen, Arafat’ta aynı mahşer provasında buluşan insanın memleketine döndüğünde yeniden ayrılıkların ve husumetlerin içine sürüklenmesi ne büyük bir çelişkidir!

İşin doğrusu, bugün İslam dünyası kendi asli manevi dinamiklerini ve ortak değerlerini yeniden hatırlamak zorunda. Küresel güç mücadelelerinin, bölgesel hesapların ve dış müdahalelerin gölgesinde Müslümanların birbirleriyle karşı karşıya getirilmesi ihtimali üzerinde ciddiyetle düşünmeliyiz. Batı cephesinin bölgeye yönelik politikalarını değerlendirirken de peşin hükümlerle değil, tarihî tecrübelerden süzülen bir basiret ve ferasetle hareket etmeliyiz. Asıl mesele, Müslümanların kendi iradelerini ve kardeşlik hukukunu başkalarının siyasi hesaplarına teslim etmemeleridir.

İran üzerinden yaşanan gerilimlerin ardından Yemen’in de yeni bir ayrışmanın konusu hâline gelmesi bu bakımdan kaygı vericidir. İsrail’in bölgedeki politikaları ve Filistin meselesi karşısında ortak bir tutum geliştirmesi beklenen İslam dünyasının, kendi iç ihtilaflarını derinleştirecek yeni cepheler oluşturması Müslüman halkların yararına mıdır? Yemen üzerinden şekillenen ittifak arayışlarını da bu soruyu sormadan değerlendiremeyiz. Elbette her ülkenin politikası kendi şartları içinde ele alınmalı; ancak hiçbir siyasi hesabın Müslümanları birbirine düşürmesine kayıtsız kalınmamalıdır.

Mekke’nin ve Kâbe’nin adını taşıyan bir ittifakın dahi Müslümanlar arasında yeni bir karşıtlığın zeminine dönüşme ihtimali üzerinde hassasiyetle durulmalıdır. Mekke’nin adı, ayrışmayı derinleştiren siyasi hesaplara değil, birliği ve kardeşliği güçlendiren bir anlayışa ilham vermelidir. Kâbe’yi çatışmaların sembolü hâline getirmek isteyen yaklaşımlara karşı en güçlü tavır, onun temsil ettiği vahdet ruhunu ümmet bilinciyle kuşanmaktır.

Bütün bunları düşünürken Mekke’ye Kanmak kitabının bende uyandırdığı duyguyu daha iyi anlıyorum. Hacca kanmak, belki de yalnızca Mekke’nin manevi iklimine kapılmak değil; orada hissedilen kardeşliği hayatın her alanına taşıma arzusudur. Kâbe’nin etrafında omuz omuza duran insanların dönüş yolunda birbirlerine sırt çevirmemeleri gerektiğini idrak etmektir. Aynı kıbleye yönelenlerin siyasi farklılıklarını düşmanlığa dönüştürmemektir.

Bugün ihtiyacımız olan şey yeni çatışma alanları değil, ortak değerler etrafında yeniden buluşabilmektir. Aklıselimle hareket etmek, her gelişmeyi dikkatle sorgulamak ve Müslümanları birbirine karşı konumlandırabilecek söylemlere karşı uyanık olmak zorundayız.

Bütün bunları okurken bir kez daha şunu düşündüm: Bazı yolculuklar insanı bir yerden başka bir yere götürür, bazıları ise insanı kendisine götürür. Hac, belki de ikisini birden yapan nadir yolculuklardan biri…

Ben Hac Postası kitabını yazarken bir bakıma kendi Hac yolculuğumu anlamaya ve anlatmaya çalışmıştım. Mekke’ye Kanmak kitabını okurken ise başka bir insanın Hac yolculuğu üzerinden kendi yolculuğuma yeniden baktım. Demek ki bazı yolculuklar bitmiyor. İnsan memleketine, evine, gündelik hayatına dönüyor ama o yolculuğun bir tarafı zihninde ve gönlünde devam ediyor.

Çünkü Mekke’yi hatırlamak, yalnızca Kâbe’yi özlemek değildir. Mekke’nin ruhunu, haccın hikmetini ve kardeşliğin sorumluluğunu yeniden kuşanmaktır. Hacca kanmak da belki tam burada başlar: İnsanın o kutsal iklimden etkilenmesiyle değil, orada hissettiği hakikati hayatına taşımasıyla…

Belki Hac biraz da bunun için çağırıyor insanı: Bir yerden başka bir yere değil, bir hâlden başka bir hâle geçmeye yani.

Ve insan, Mekke’de yalnızca zemzemden değil, kendi içindeki pınardan da kana kana içiyor.

*Mekke’ye Kanmak, Hassan Aourid, İnsan Yayınları, 233 sayfa, 2025.

**Hac Postası, Yusuf Tosun, Çıra Yayınları, 134 sayfa, 2021.