Önce küçük bir düzeltme: “Türkler 16 devlet kurdu, Türkiye Cumhuriyeti 17’ncisidir” anlatısı tarihsel olarak sağlam bir sayım değildir. Türklerin kurduğu veya Türk hanedanlarının yönettiği siyasal yapıların sayısı 16’dan çok daha fazladır. Cumhurbaşkanlığı forsundaki 16 yıldızın “16 büyük Türk devleti” olarak yorumlanması da sonradan yerleşmiş ve tarihçiler arasında tartışmalı bir sembolizmdir. 

Bizim sormamız gereken soru şudur: 

Türk siyasal tarihinde neden devlet kurma kapasitesi kadar devletin sürekliliğini sağlama problemi de görülüyor? 

Kurulan Devletler neden dağıldı?

Hepsi aynı nedenle yıkılmadı. Hunlar, Göktürkler, Selçuklular, Timur İmparatorluğu, Altın Orda, Osmanlı gibi birbirinden çok farklı dönem ve coğrafyalardaki siyasal yapıların çöküşünü tek nedene indirmek tarihsel olarak yanlış olur. Moğol istilası, dış fetih, ekonomik dönüşüm, ticaret yollarının değişmesi, askerî teknolojide gerileme, hanedan mücadeleleri ve büyük güç rekabeti farklı dönemlerde farklı ağırlıklar taşıdı.

Bununla birlikte birkaç tekrarlayan kurumsal kırılganlık görülebilir.

Birincisi, devletin kurumdan çok hükümdarın şahsında örgütlenmesidir. Hükümdar güçlü olduğunda devlet güçlü görünür; hükümdar öldüğünde veya zayıfladığında sistem de zayıflar. Devlet, yöneticiyi aşan kurallara yeterince bağlanmamışsa, her lider değişimi rejim krizine dönüşebilir.

İkincisi, iktidarın paylaşılması ve devredilmesi meselesidir. Eski Türk-Moğol devlet geleneğinde ülkenin hanedan ailesinin ortak mülkü sayılması, taht mücadelelerini ve bölünmeleri kolaylaştırabiliyordu. Büyük Selçuklu ve Altın Orda gibi yapılarda merkezî otoritenin zayıflaması parçalanmayı hızlandırdı. Osmanlı bu problemi veraset sistemini giderek merkezileştirerek önemli ölçüde çözdü; dolayısıyla altı yüzyılı aşan ömrü tesadüf değildir.

Üçüncüsü ise daha genel bir mesele: Fetih kapasitesi ile kurumsallaşma kapasitesi aynı şey değildir. Bir devlet askerî olarak çok hızlı büyüyebilir; fakat vergi, hukuk, bürokrasi, liyakat, meşruiyet ve iktidar devri kurumlarını aynı hızda geliştiremezse büyüklüğü kendi kırılganlığını yaratır. Timur İmparatorluğu bunun çarpıcı örneklerinden biridir.

Buradan önemli bir tarihsel ayrıma varsbiliriz:

Devlet kurmak güç meselesidir; devleti yaşatmak kurum meselesidir.

Türkiye Cumhuriyeti aynı hataları tekrarlıyor mu?

Burada “evet” ya da “hayır” şeklinde tarihsel bir hüküm vermek yerine, benzerlikleri ve farklılıkları ayırmak daha doğru.

Türkiye Cumhuriyeti eski Türk imparatorluklarından temelden farklıdır: hanedan devleti değildir; yazılı anayasası, parlamentosu, seçimleri, modern bürokrasisi, yargısı ve yerleşmiş bir devlet teşkilatı vardır. Dolayısıyla Göktürklerin, Selçukluların veya Osmanlı’nın çöküş modelini Cumhuriyet’e doğrudan taşımak analitik olarak doğru olmaz.

Buna karşılık kurumsal düzeyde bazı benzer riskler tartışılabilir; özellikle yürütme gücünün yoğunlaşması bakımından. 

Venedik Komisyonu*, 2017 anayasa değişikliklerini incelerken yeni sistemde denge-denetleme mekanizmalarının zayıflaması, parlamentonun marjinalleşme riski ve yürütme gücünün cumhurbaşkanında yoğunlaşması konusunda açık kaygılar dile getirmişti.  Bu, eski devletlerle aynı rejim demek değildir; fakat kurumların kişiden bağımsızlaşması açısından anlamlı bir karşılaştırma ekseni oluşturur.

Benzer şekilde, Ağustos 2026 tarihli AİHM Büyük Daire kararında Türkiye bakımından yargının bağımsızlığı ve tarafsızlığını etkileyen yapısal sorunların giderilmesi gerektiği belirtilmiştir.  

Ekonomide ise tablo daha karmaşıktır. IMF, dezenflasyon programında ilerleme sağlandığını ve rezervlerin güçlendiğini belirtirken, enflasyonun hâlâ yüksek seyrettiğine, verimlilik artışının sınırlı kaldığına ve ekonominin dış ve iç şoklara karşı kırılganlığını koruduğuna dikkat çekiyor. Son fon krizi ise bu kırılganlığın yalnızca makroekonomik olmadığını gösterdi: Finansal piyasaların denetim, şeffaflık ve kurumsal disiplin bakımından taşıdığı zaaflar, münferit görünen sorunların kısa sürede sistemik güven krizine dönüşebileceğini ortaya koydu.

Dolayısıyla tarihsel paralelliği “17’nci devlet de tehlikede mi?” şeklinde kurmak yanıltıcıdır. Daha isabetli soru şudur:

Türk siyasal geleneği, devleti kişiden üstün tutmayı başardı; fakat hukuku devletten, kurumu yöneticiden ve yurttaşı iktidardan üstün kılacak kadar kurumsallaşabildi mi?

_____

*Venedik Komisyonu, resmî adıyla Avrupa Hukuk Yoluyla Demokrasi Komisyonu, Avrupa Konseyi'nin anayasa hukuku ve demokratik kurumlar alanında bağımsız uzmanlardan oluşan danışma organıdır.