Adnan BOYNUKARA - Perspektif

Ortadoğu’daki çatışmalar, alışılmış savaş mantığıyla okunamaz. Çünkü buradaki asıl hedef toprak ya da rejim değil, devletin kendisidir. Bu yaklaşımda hedef, altyapıdan enerji sistemlerine ve ekonomik dolaşıma kadar devletin işleyişidir. İran’a yönelik artan baskı da bu çerçevede okunmalı. Kısa vadede rejim değişikliğinin mümkün olmadığı anlaşıldıkça, daha uzun vadeli ve yıpratıcı bir yolun izlendiği görülüyor. Hedef artık rejim değil, devletin işleyiş kapasitesidir. Bu stratejinin mantığı basit: Devleti yıkamıyorsanız, çalışamaz hale getirirsiniz. Dolayısıyla, hedef artık rejim değil, devletin işleyiş kapasitesidir.

İşlevsizleşen devlet, zamanla toplum üzerindeki meşruiyetini kaybeder ve dış müdahaleye daha açık hale gelir. Bu yöntem yeni değil, iç savaş yaşayan ülkelerde defalarca denendi. Açık olan şu, devlet ile toplum arasındaki bağın zayıflatılması, ekonomik hayatın felce uğratılması ve gündelik hayatın işlemez hale gelmesi, askeri başarıdan daha kalıcı sonuçlar üretir. Bu tür aşındırma süreçleri, sadece siyasal iktidarı değil, devletin bütün organizasyonel kapasitesini doğrudan hedef alır.

Zayıf Devletler Kuşağı: Bölgesel Düzenin Yeni Tasarımı

Bu stratejinin doğal sonucu, güçlü ve otonom devletlerin değil, zayıf, parçalı ve müdahaleye açık yapıların ortaya çıkmasıdır. Son yirmi yıl, bu eğilimi açıkça gösteriyor. İşgal sonrası ABD tarafından tasarlanan yeni Irak modeli bunun en somut örneğidir. Suriye, Yemen, Libya ve Sudan, bu tablonun en belirgin örnekleridir. Bu ülkelerde ortak bir tablo var, çökmüş merkezi otorite ve parçalanmış merkezi yapı, birden fazla silahlı aktörün sahada egemenlik arayışında olduğu ve dış müdahaleye açık devletler… Bunlar artık istisnai vakalar değil, bölgesel düzenin yeni normudur.

Bu durum yalnızca hedef alınan ülkeleri değil, onların komşularını da doğrudan etkiliyor. Çünkü zayıf devletler, sınır güvenliğinden ekonomik istikrara kadar pek çok alanda çevre ülkelere maliyet üretir. Göç hareketleri, silahlı grupların mobilizasyonu ve ekonomik dalgalanmalar bu maliyetin en görünür sonuçlarıdır. Buradan bakıldığında mesele, İran’ın ya da herhangi bir ülkenin kendi iç dengeleriyle sınırlı değil. Asıl mesele, bölgede nasıl bir devletler sistemi kurulacağı. Güçlü ve kendi kapasitesini koruyabilen devletler mi, yoksa dış müdahalelere açık kırılgan yapılar mı?

Bu sorunun cevabı, bölgedeki tüm aktörlerin geleceğini belirleyecek niteliktedir.

Bölge ülkelerinin önünde iki temel seçenek bulunuyor. Ya zayıflayan devlet yapılarının ürettiği güvenlik ve istikrarsızlık sarmalına teslim olacaklar ya da bu eğilimi tersine çevirecek ortak bir zemin oluşturacaklar. Bölgesel işbirliği mekanizmalarının güçlendirilmesi, güvenlikten ekonomiye uzanan alanlarda eşgüdümün artırılması bu açıdan kritik bir rol oynayabilir. Kalıcı istikrar, sadece dış işbirliği ile değil, aynı zamanda her ülkenin kendi iç düzenini, hukuk ve kapsayıcı bir siyasal yapısını güçlendirmesiyle mümkündür.

Bu çerçevede, bölgesel istikrarı destekleyecek ve kırılganlık döngüsünü kıracak ülkeler ön plana çıkacaktır. Türkiye, son yıllarda attığı adımlarla bu yeni düzen içinde özel bir konumda bulunuyor ve kendi iç kapasitesini güçlendirme stratejisi, bölgesel etkisini artırma açısından kritik önem taşıyor. Bu genel tablo içinde bazı ülkeler, bu kırılma sürecinden daha fazla etkilenirken, bazıları sahip oldukları iç kapasite sayesinde ayrışıyor.

Türkiye’nin Farkı: İç Sorunları Yönetme Gücü

Türkiye’nin farkı, bu süreci dışarıdan izleyen değil, kendi iç dönüşümünü yöneterek karşılayan bir ülke olmasıdır. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın iç sorunlarını çözme iradesi, kimi çevrelerce ‘zafiyet’ olarak okundu, hatta taviz verme olarak gösterildi. Oysa bugün tam tersi ortaya çıktı ve bu deneyim Türkiye’ye kritik bir avantaj sağladı. Özellikle PKK meselesi, Türkiye açısından yalnızca bir güvenlik sorunu değildi. Hem eşit haklara sahip vatandaşlığı hem demokratikleşmeyi hem siyasal işleyişi hem de devlet kapasitesini doğrudan etkileyen yapısal bir meseleydi. Çünkü sorun, ülkenin kaynaklarını tüketen, siyasal alanı daraltan ve toplumsal fay hatlarını derinleştiren bir etki üretiyordu.

Nitekim bu irade, Türkiye’nin bölgesel gelişmelere daha hazırlıklı girmesini sağlayan en kritik faktörlerden biri oldu.

Dikkat çekici olan, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın geçmiş süreçteki olumsuzluklara rağmen yeni bir “çözüm” iradesi ortaya koyabilmiş olmasıdır. Yeni süreç kapsamında gündeme gelen silah bırakma, PKK’nın kendini feshetmesi ve toplumsal entegrasyon gibi başlıklar, yalnızca iç güvenliği değil, aynı zamanda devletin genel hareket kabiliyetini de doğrudan etkiliyor. Kısacası, Türkiye’nin iç sorunları yönetme kapasitesi, özellikle çevresinde yükselen kırılganlık tablosuna karşı onu daha dayanıklı kılıyor.

Burada asıl önemli olan, güvenlik ile siyaset arasındaki ilişkinin doğru tanımlanmasıdır. Türkiye uzun süre bu iki alanı birbirinin alternatifi gibi ele aldı. Oysa kalıcı çözüm, siyasetin ülke yönetiminin tüm alanlarında belirleyici olması ve bu alanların dengeli biçimde yönetilmesini gerektirir. Bu ilişkiyi anlamak için güvenlik ile siyasal açılımlar arasındaki ilişkiye bakmak gerekir. Mesela, güvenlik politikaları toplumsal meşruiyetle desteklenmediği sürece sürdürülebilir değildir, siyasal açılımlar da güvenlik boyutu ihmal edildiğinde kırılganlığa neden olabilir. İşte Türkiye’nin başarısı, bu ilişkiyi sağlıklı biçimde yönetmesidir.

Suriye: Güç ve Siyaset Arasındaki Denge

Türkiye’nin iç dönüşüm kapasitesi, en somut ve test edilmiş karşılığını sahada, özellikle Suriye’de ortaya koydu. Bu saha, yalnızca askeri operasyonların yürütüldüğü bir alan değil, aynı zamanda çok katmanlı bir güç mücadelesinin merkeziydi. Devletler, vekil aktörler ve uluslararası güçler aynı anda sahada varlık gösteriyordu. Türkiye bu karmaşık yapının içinde hem askeri hem siyasi araçları birlikte kullandı. Bu süreç, Türkiye’nin kriz yönetimi kapasitesini önemli ölçüde artırdı. Ancak bu deneyimin kalıcı bir avantaja dönüşmesi, yalnızca askeri başarılarla mümkün değildir.

Türkiye’nin PKK meselesinde içerde gösterdiği çözüm iradesi, Suriye’deki PKK sorununu Şam ile kurulan diyalog ve entegrasyon mekanizmaları üzerinden çözme yönündeki kararlılığını güçlendirdi. Suriye’nin toprak bütünlüğü, sınır güvenliği ve kapsayıcı siyasal süreç gibi öncelikler büyük ölçüde gündemin merkezine yerleştirildi. Ancak bu hedeflerin tam olarak hayata geçirilmesi süreç gerektiriyor. Atılan adımların yönü olumlu. Bundan sonrası, sahada elde edilen kazanımların siyasi çözümlerle tahkim edilmesidir. Bunun yolu ise Suriye’de var olan tüm toplumsal yapıların siyasi süreçlere entegre edilmesi ve yerel meşruiyetin güçlendirilmesidir. Mevcut durumun değerini daha iyi anlamak için karşıt bir senaryoya bakmakta yarar var.

Türkiye Hazırlıksız Yakalansaydı Ne Olurdu?

Bugün ortaya çıkan tabloyu daha iyi anlamak için şu soruyu sormak gerekir: Türkiye bu iç ve çevre dönüşüm sürecini başlatmamış olsaydı ne olurdu? Bu durumda iç güvenlik boşlukları derinleşir ve dış aktörler için kullanılabilir bir ‘zemin’ açılırdı. Siyasal istikrarın zayıflaması ekonomik kırılganlıkları artırır, Türkiye’nin bölgesel hareket alanı ise ciddi biçimde daralırdı. Yani, bugün sahip olunan göreceli avantaj, kendiliğinden ortaya çıkmış bir durum değildir. Bu avantaj, iç sorunları çözme yönünde atılan adımların bir sonucudur.

Ancak bu noktada kritik bir konuyu gündeme getirmekte yarar var. Bu ise meselenin tek başına silah bırakma ve örgütsel yapıyı feshetme olmadığıdır. Bundan daha da önemli olan nokta, süreci özenle takip etmek ve gereklerini yapma kararlılığını göstermektir. Sonuç itibariyle, Ankara’nın bugünkü stratejik hareket alanı, geçmişte atılan adımların meyvesidir. Sürecin, bahsettiğimiz anlamda olumlu sonuçlanması, Ankara’nın bölgesel dengelerde belirleyici olma kapasitesini artıracaktır. Yani, önümüzdeki dönemin en kritik meselesi, sürecin selametle sonlandırılması ve ihtiyaç duyulan adımların atılmasıdır.

Avantaj mı, Kırılganlık mı? Türkiye’nin Asıl Sınavı

Türkiye’nin önünde duran en kritik mesele, başlatılan iç dönüşüm ve çözüm sürecinin nasıl tamamlanacağıdır. Silahların susması veya güvenlik risklerinin azalması tek başına yeterli değildir. Sürecin kalıcı hâle gelmesi için güçlü bir yasal çerçeve ve kapsamlı bir demokratik dönüşüm şarttır. Yasal düzenlemeler, sürecin kurumsal temelini oluşturur. Çünkü bu tür süreçler, kişisel inisiyatiflere veya geçici politikalara bırakılırsa, uzun vadede kimi risklerin ortaya çıkabileceği açıktır. Tam da bu yüzden, hukuki altyapının net, kapsayıcı ve sürdürülebilir olması önemlidir.

Toplumsal entegrasyon da göz ardı edilemez. Çünkü silah bırakma ve örgütsel tasfiye, sorunun yalnızca bir boyutunu çözer. Asıl hedef, tüm toplumsal kesimlerin, ülkenin geleceği için ortak bir siyasal zeminde buluşabilecekleri iklimin oluşturulmasıdır. Bu da eşit vatandaşlık, adalet ve demokratik temsil mekanizmalarının güçlendirilmesiyle mümkündür. Dolayısıyla, devletin demokratik dönüşümü, bir tercih değil zorunluluktur. Çünkü güçlü devlet kapasitesi ile toplumsal meşruiyet arasında doğrudan bir bağ var. Unutmayalım, meşruiyetini halkın rızasından almayan bir devlet, kriz dönemlerinde hızla zayıflar. 

Ortadoğu’daki gelişmeler Türkiye için hem ciddi riskler hem de fırsatlar barındırmaktadır. Ancak bu fırsatların gerçek bir stratejik avantaja dönüşmesi, dış politikadaki hamlelerden çok, iç dönüşüm sürecinin başarısına bağlıdır. Türkiye bugün geçmişe kıyasla daha hazırlıklı bir konumdadır. Ancak bu pozisyon, tek başına sürecin tamamlandığı anlamına gelmez. Aksine, en kritik aşamaya girildiğini gösterir. Eğer Türkiye iç dönüşüm sürecini tamamlayabilir ve yasal-demokratik zemini tahkim ederse, bölgesel kırılmaların oluşturacağı riskleri yönetebilen etkin bir aktör hâline gelebilir. Aksi durumda, bugün avantaj gibi görünen unsurlar kısa süre içinde yeni kırılganlıklara dönüşebilir.

Sonuçta belirleyici olan dışarıda ne olduğu değil, içeride neyin nasıl tamamlanacağı ve gerekli adımların atılıp atılmayacağıdır. Türkiye’nin önündeki asıl sınav bu soruya vereceği cevaptır. Yani: bölgesel kırılmaları dışarıdan izleyen bir aktör mü olacak, yoksa kendi iç dönüşümünü tamamlayarak bu kırılmaları şekillendirme gücüne kavuşacak mı?