1. YAZARLAR

  2. Yaşar ÖZKAN

  3. Kürd Filozof (Êhmede XANÎ) 2
Yaşar ÖZKAN

Yaşar ÖZKAN

Yazarın Tüm Yazıları >

Kürd Filozof (Êhmede XANÎ) 2

A+A-

 

 

“Kurmancim û gobî kenarî,

Van çend xeberê kurdewarî”

“Kürdüm, dağlıyım, kenardayım

Derledim şu birkaç Kürdçe sözü”

 

 

Şeyh Ehmedê Xanî, bir alim olduğu kadar, bir Kürd filozofudur da aynı zamanda. Tanımlandığı gibi filozof sözcüğü; Yunanca'daki philos (sevgi) ve sofia (bilgelik) sözcüklerinin birleşiminden meydana gelir. Anlamı ”bilge kişi” demektir. Filozof, düşünce ve teorileriyle halkın ufkunu genişletmiş, onları aydınlatmış, felsefe yapan ve yaşamın en yüksek gayesini bilgide bulan ve bu bilgileri hayatına uygulayarak halka ulaştıran kişidir.

Babasının adı Şeyh İlyas Xanî, annesi Bazîd (Doğu Beyazıt) Beyi Karahan Pisyanî Bey’in kızı Gülnigar (Gevher, Gülnigar) Hanım’dır. Xanî, çağının en ileri görüşlü, kültürlü insanlarından birisidir. Ailesi, bey kökenli oluşu ve bölgenin Şeyhleri olduklarından, üstün bir terbiyeyle yetiştirilmiştir. Özelikle Mem û Zîn eseri, Botan, Bazid ve diğer Kürd medreselerinde yüzyıllarca Kürdçe edebiyat ders kitabı olarak okutulmuş ve halk arasında da kaside şeklinde okunması nedeniyle, halkın gönlünde çok büyük yer edinmiştir. Xanî, ulusal olduğu kadar evrensel bir düşünce adamıdır da, çünkü yalnız Kürdler için değil, tüm dünya insanları için de hukukun ve adaletin egemen olmasını isteyen bir kişidir.

Şeyh Ehmedê Xanê, dönemin toplumsal çelişkilerini doğru bir biçimde tespit etmiş, bu çelişkilerin ortadan kaldırılması için alternatif çözümler üretmiştir. O'nun “Xanî “lakabı, ailesinin iktidar sahibi olmasından gelir. Atalarından beşinin mirlik yapmış olması nedeniyle kendilerine “emirlik yapmış olanlar, emirler” anlamında Xanî denmiştir.(KÜRD FİLOZOFU ŞEYH EHMEDÊ XANÎ: Abdullah Yaşin)

Şeyh Ehmedê Xanî ‘nin Soy Ağacı

 

Mîr Abdurrezzak Xanî,

Şeyh Abdurrahman Xanî,

Şeyh Rustem Xanî,

Şeyh Eyaz Xanî ,

Şeyh İlyas Xanî,

Şeyh Ehmedê Xanî,

Xanî, Mem û Zîn adlı eserinde hicri 1061;miladi 1651 yılında doğduğunu bu iki beyit ile şöyle dile getirmiştir.

“Xettê te ye sernivişt tû ser meşq,

Sıh sal e xetî xeta diket meşq”

“Ona yazı yazmayı öğreten yazı senin yazındır

 Otuz yıldır ki senin yazını yazmaktadır”

“Lewra ko dema ji xeybê fek bû

Tarix hezar û şêşt û yek bû “

“Çünkü yokluktan koptuğu zaman

Tarih bin altmış bir idi.”

Doğumu 1651 olduğuna göre, o yıl 44 yaşına basmış ise, Mem û Zîn’in yazılış tarihinin 1695 yılı olduğu ortaya çıkar.

Babası Şeyh İlyas Xanî’nin Kasım ve Ahmet adında iki oğlu, Peri, Gülüzar ve Kitan adında üç kızı vardı. Xanî’nin hiç evlenmediği araştırmalarda belirtiliyorsa da yazdığı bir şiirinde evlendiğini ortaya koyuyor. Hiç mürveti olmadığı, soyunun, abisi Şeyh Mele Kasım, Bazit Beyi Emir Muhammed Pürbela’nın kızı Gulbahar Hanımla evlenmiş, bu evlilikten Şeyh Muhammed Xani ve kızları Şehnaz, Pervin ve Şirin’le devam etmiştir.(XANî VE MEMZALARI: H. Mem)

 

Esmera Mın Dilbera Mın

 

Mındî şeva cum’ê da esmerek, ezbûm xulam

Çûm tewafaré û laman, dilber aşîrîn hudam(kelam)

Şewq û nûraxet û xalan, dil muferrehbû tamam

Esmeramin dilberamin, lite bin yuzbîn selam

Cuma gecesi bir esmer gördüm, uşak oldum ona

Tavafına gittim şirin kelamlı dilberin o yüz ve dudaklarına

Yürek ferahladı tamamen hat ve benlerin şevk nuruyla

Esmerim, dilberim, olsun sana yüz bin selam

 

Xanî Beyliği; Hakkari (Colemêrg), Çukurca(Çelé), Beytüşşebap üçgeninde kalan topraklarda, Xanî Ailesi tarafından kurulmuştur. Ehmedé Xani’nin beş atası, bu bölgede beylik yapmıştır. Bu Beyliğin üç köyden oluşan merkezi “Xana Sê Gundan” 1617 zorunlu sonra sahipsiz kalınca sıradan bir köy haline gelmiştir. "Xana Sé Gundan", günümüzde Hakkari’nin Çukurca (Çelé) ilçesine bağlı ve Deşta Xani/Deşta Xan/Deşta Xaniyan(Xanilerin Ovası) diye adlandırılan yerlerdir. Deşta Xani, Newala Xan(Xan Vadisi), Geliyé Xan(Xan Büyük Vadisi) ve Robaré Xané (Xan Suyu) diye adlandırılan bölgeleridir.

Azemşér Olayı

Azemşér Xani, İyad Xani’nin oğlu olup Şeyh Ehmedé Xani’nin babası Şeyh İlyas Xani’nin küçük kardeşidir. Şeceresi: Azemşér Xani bin İyad bin Rüstem bin Şeyh Abdurrahman el-Kebir bin Mîr Abdurrezzak’tır. Azemşér Xani, 1617 yılında Van Beylerbeyi Tekeli Mehmet Paşa’yı öldürmüştür. Bu olayda kendisi ile birlikte, Hakkari Beyi Mîr Yahya, Xani ailesinden kırk kişi ve diğer aşiretlerden otuz kişi ile birlikte toplam yetmiş iki kişi şehit edilmiştir. Azemşér Xani, şehit edildiğinde 37 yaşındadır.

Azemşér olayını hazırlayan sebeplerin başında, 1605 yılından itibaren Osmanlı Devleti’nin Celali Kürdlerine ve tüm Alevilere karşı almış olduğu kötü tutumdur. Bu tutum yüzünden halk, devlete karşı öfke duymaya başlamıştır. Kürd Canpolat Bey’inin keyfi olarak idam edilmesi, binlerce Sünni Kürd ve Türk Alevi'sinin öldürülmesi, devam etmekte olan Celali İsyanlarının daha da şiddetlenmesine ve bazı isyanların başlamasına sebep olmuştur. Bu olay Xani aşiretinin, bölgeden göç etmesine sebep olmuştur.

Azemşér Xani’nin Van Beylerbeyi Tekeli Mehmet Paşa’yı öldürme olayı ile Xani ailesi ve Xani Aşireti Hakkari bölgesinden çıkıp Van, Gevaş(Westan),Doğubeyazit(Bazit), Bitlis, Bingöl, Cizre, Güzelsu(Xoşeb), Şemdinan, Yüksekova(Gever), Amediye, Diyarbakır(Amed), Erzurum, Muş, Duhok, Zaho(Zaxo), Karakilise, Süleymaniye, Urmiye, Tahran, Simnan ve Suriye’ye dağılmış oldular. Azemşér olayı unutulduktan sonra Xanilerin bir kısmı Hakkari’ye geri döndüler.(Kürd Filozofu Şeyh Ehmedé Xanî: ABDULLAH YAŞİN)

Xani ve Hayatı

Xani’nin babası Şeyh İlyas Xani, Doğubayazıt'ta, kayınbiraderi Bazit Beyi Emir Abdi pişyani tarafından, İstanbul’dan onayla, ders vermek üzere Doğubayazıt Sinaniye Medresesi’ne aldırılmıştır.1617 yılında Medresetil Sinaniye’de hoca olarak göreve başlayan İlyas Xani’yi kayınları olan Bazit Beyleri, daha sonra Bazit Sarayı’nda başkatip(munşi) olarak görevlendirmişlerdir.

Ehmedé Xani Türkçe, Arapça, Farsça dillerini anadili gibi konuşması, Kürdçe’nin bütün lehçelerini bilmesi, üstün bilgi donanımı, takva ve dürüstlüğü, çalışkanlığı, dayısı olan Bazid Beyi Emir Muhammed Pirbela’nın dikkatini çekmiş. Ona hem munşilik(saray katipliği) hem de Bazid Sarayı inşaat işlerinin yönetimini vermiştir.

Xani, babası İlyas Xani’nin Kürdçe yazmış olduğu “Kissa Şem’un" adlı eserinin tesirinde kalmış, eserlerini Kürdçe yazması gerektiğini anlamıştır. Merhum Şeyh Ahmet El-Cezeri’de Melayé Cizîrî tesirinde kalmıştır. Zamanın şair ve yazarları, eserlerini Arapça, Farsça ve Osmanlıca yazdıkları halde, O eserlerini ana dili olan Kürdçe ile yazmıştır. Böylece Kürdçe’nin bir edebiyat dili olduğunu bütün dünyaya göstererek, Kürdçe’nin ölmemesini ve yücelmesini sağlamıştır. Bunun yanında Arapça, Farsça, Osmanlıca dillerine hakim olup, bu dillerin inceliklerini de bilen birisidir.”Fate Umri Fi Hawake” adlı dört dille yazdığı şiiri, O'nun bu dört dile çok hakim olduğunu göstermektedir.

Eserlerinde çok üstün bir bilgi, geniş bir kültür ve derin bir felsefe çok bariz şekilde görülmektedir. Xani, edebiyatta batının çok meşhur şairlerinden Dante, Goethe, Shakespeare, doğunun meşhur şairlerinden İmru’l Kays, Hafız Şirazi, Şeyh Sadi, Firdevsi ve Fuzuli gibi bir ediptir.(Kürd Filozof Şeyh Ehmedé Xani: A.YAŞİN)

Xani'nin şiirinde de belirttiği gibi, 14 yaşında yazmaya başladığını daha önce belirtmiştik. Kendisi küçük yaşlardan itibaren başta babası İlyas Xani olmak üzere, bölgede değişik medreselerde ders almıştır. Tasavvuf öncelikli olmak üzere, din, dil, gramer, tarih, edebiyat, fıkıh, hadis dersleri almıştır. Özellikle Suriye medreselerinde, antik Yunan felsefesi, teoloji, astronomi, kozmoloji gibi alanlarla da ilgilenmiş, hatta Platon’un Devlet tezini, eserlerinde geliştirmiştir. Gelecek yazımızda inşallah eserlerini ele alacak, Kürdlerin kurtuluş destanı ve ”Mem û Zîn” ölümsüz eserini değerlendirmeye çaba göstereceğiz.

 

 

Önceki ve Sonraki Yazılar

YAZIYA YORUM KAT

UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
1 Yorum